Hoe ziet een olifant eruit?

Olifanten zijn groot en grijs. Ze hebben relatief kleine ogen, een lange slurf als neus en grote oren die ze heen en weer kunnen bewegen. Hun staart is dun en kort, met een klein kwastje eraan. Ze hebben vlakke, eeltige voeten met grote nagels. Eigenlijk lopen olifanten op hun tenen. In hun voet zit onder het hielbeen een soort zacht kussentje waardoor olifanten, ondanks hun grootte en gewicht, vrij geluidloos kunnen lopen.

Veel Afrikaanse olifanten hebben slagtanden, bij de Aziatische olifanten hebben alleen sommige mannetjes (bullen) slagtanden. Olifanten worden ook wel ‘dikhuiden’ genoemd, omdat hun huid op veel plaatsen inderdaad heel dik is. 

Spreekbeurt Olifanten

Hoe lang wordt de slurf van een olifant?

Afhankelijk van de soort wordt de slurf van een olifant 1,5 tot 2,5 meter lang. De slurf is eigenlijk een combinatie van neus en bovenlip.Hij kan er mee ruiken, drinken, knuffelen en trompetteren. Ook gebruikt de olifant zijn slurf om dingen op te pakken. Zowel heel kleine voorwerpen als grote, zware dingen zoals boomstammen en stenen. Een olifantenslurf bestaat uit zo’n 150.000 spieren en kan wel 150 kilo wegen! In de slurf zitten geen botten, waardoor hij heel flexibel is.

Hoeveel soorten olifanten zijn er?

Er zijn drie soorten olifanten en diverse ondersoorten. In Afrika leven de volgende olifanten:

  • Savanne-olifant
  • West-Afrikaanse olifant
  • Woestijnolifant
  • Bosolifant

In Azië leven deze olifanten:

  • Indische olifant
  • Sri Lankaanse olifant
  • Sumatraanse olifant
  • Borneose dwergolifant
Spreekbeurt Olifanten

Hoe hou je de Aziatische en Afrikaanse olifanten uit elkaar?

Tussen de diverse soorten olifanten zijn verschillende kenmerken te onderscheiden. Voor het gemak geven we de grootste verschillen tussen de Afrikaanse en de Aziatische olifanten.

  • De oren van de Afrikaanse olifant zijn groter dan die van de Aziatische olifanten.
  • De Aziatische olifant heeft twee bulten op het voorhoofd. De Afrikaanse olifant niet.
  • De Afrikaanse olifant heeft een holle rug, de Aziatische olifant een bolle rug.
  • De Aziatische olifant is kleiner en lichter dan de Afrikaanse olifant.
  • Afrikaanse olifanten hebben twee puntjes of ‘vingers’ aan de slurf. Aziatische olifanten maar één.
Spreekbeurt Olifanten

Hoeveel weegt een olifant?

Olifanten kunnen maar liefst 7000 kilo zwaar worden! Dit komt alleen voor bij Afrikaanse olifanten. Aziatische olifanten worden maximaal 5000 kilo. Evengoed geen lichtgewicht dus... Pasgeboren olifanten horen dan ook bij de grootste jongen die geboren worden: zij wegen rond de honderd kilo!

Spreekbeurt Olifanten

Wat eet een olifant?

Olifanten eten planten en gras. Héél veel planten en gras. Daarnaast staan boomschors, wortels, bladeren en vruchten op het menu. Per dag eet een Afrikaanse olifant ongeveer 200 kilo voedsel. De Aziatische olifant verorbert ongeveer 150 kilo per dag. Het is het enige dier die hout eet, zoals takken en twijgjes. Daarnaast drinkt een olifant 70 tot 160 liter water op een dag. Olifanten brengen het eten en water met hun slurf naar hun mond. Ze zuigen per keer zo’n 8 liter water op en spuiten dat vervolgens in hun mond.

Spreekbeurt Olifanten

Hoe groot wordt een olifant?

Aziatische olifanten hebben een schouderhoogte van maximaal 3,5 meter. De Afrikaanse olifant kan maximaal 4 meter hoog worden.

Spreekbeurt Olifanten

Waarom hebben olifanten zulke grote oren?

Dat is simpel. Met hun oren kunnen olifanten zichzelf koelte toewuiven en van binnenuit hun bloed afkoelen. Dat werkt zo: in de oren zitten een heleboel aderen onder een dunne huid. Door hun oren te bewegen koelt het bloed in de aderen en daardoor in het hele lijf. Het zijn een soort waaiers: hoe meer ze wapperen, des te koeler wordt de olifant. Daarom hebben Aziatische en Afrikaanse bosolifanten kleinere oren dan de savanne-olifant. Ze kunnen makkelijker de schaduw opzoeken in de bossen.

Olifanten gebruiken hun oren ook als er gevaar dreigt. Door hun oren wijd uit te zetten, zien ze er nóg groter en imposanter uit!

Grappig weetje: de vorm van de oren van de Afrikaanse olifant lijkt op de vorm van Afrika en die van de Indische olifant op India!

Spreekbeurt Olifanten

Zijn olifanten sociale dieren?

Olifanten zijn sociale dieren die in groepsverband leven. Vooral de vrouwtjes en hun jongen leven bij elkaar in kuddes, de mannetjes trekken weg zodra ze geslachtsrijp worden. Ze gaan dan alleen de wereld in, maar zoeken regelmatig andere mannelijke olifanten op en verblijven soms enige tijd bij elkaar in de buurt. In de voortplantingsperiode zoeken ze de vrouwelijke kuddes op in de hoop te kunnen paren met een vruchtbaar vrouwtje. Ze blijven dan dicht in de buurt of trekken zelfs korte tijd mee met de kudde.

Aan het hoofd van een groep staat de matriarch. Dit is meestal een ouder vrouwtje, met meerdere nakomelingen. Een groot deel van de groep bestaat uit dochters en kleindochters van de matriarch, terwijl ze zelf ook nog steeds drachtig kan worden. Kleine families sluiten zich regelmatig bij een grotere groep aan, maar deze groepsvormen zijn minder hecht dan die van de familieleden.

Olifanten zorgen voor elkaar en helpen elkaar bij de opvoeding van de jongen. Ook is bekend dat ze opkomen voor andere dieren en mensen in nood. Ze communiceren door middel van geluiden, gezichtsuitdrukkingen, aanrakingen en spel. Bekend is dat olifanten, net als mensen, rouwrituelen hebben en zelfs proberen om overleden dierbaren te begraven. Jonge olifanten die bij hun groep worden weggehaald hadden zelfs tientallen jaren later nog psychosociale problemen doordat ze de begeleiding van hun groep moesten missen. Alles wijst er op dat olifanten net zulke complexe emoties hebben als mensen en zelfs kunnen huilen van verdriet. 

Spreekbeurt Olifanten

Wie waren de voorouders van de olifant?

De bekendste voorouders van de olifant zijn de uitgestorven mammoeten en mastodonten. Beide behoren, net als de olifant, tot de orde slurfdieren. De Latijnse naam voor de familie mastodonten is Mammut wat enigszins verwarrend is omdat de mammoet zoals wij die kennen (Mammuthus) grote overeenkomsten, maar ook diverse verschillen laat zien met de mastodont. Zo heeft de mammoet een gebit dat geschikt is voor het eten van gras terwijl de mastodont meer bladeren at.

Qua uiterlijk lijkt de olifant erg op deze beide voorouders die tot zo’n 10.000 jaar geleden rondliepen op aarde. Maar olifanten zijn ook verwant aan klipdassen en zeekoeien dankzij dezelfde verre voorouders. 

Spreekbeurt Olifanten

Hoeveel olifanten zijn er op de wereld?

Precieze aantallen zijn lastig te geven, maar wetenschappers denken dat er nu nog zo’n 300.000 tot 350.000 olifanten in Afrika zijn en ongeveer 30.000 tot 50.000 in Azië. Ter vergelijking: Rond 1900 waren er nog ruim 200.000 olifanten in Azië en 20 miljoen (!) olifanten in heel Afrika.

Spreekbeurt Olifanten

Waarom jagen mensen op olifanten?

Mensen jagen al op olifanten sinds de tijd van de mammoeten. Toen voornamelijk voor het vlees en de vacht die ze nodig hadden om te overleven. Van de botten, slagtanden en kiezen maakten ze weer gebruiksvoorwerpen en wapens, vrijwel ieder stukje van het dier werd op die manier gebruikt.

Tegenwoordig hebben stropers het meer voorzien op de slagtanden van de olifant. Deze zijn van ivoor, een materiaal dat eeuwenlang werd gebruikt om kunst- en gebruiksvoorwerpen van te maken zoals pianotoetsen. Ivoor is zeer kostbaar en daardoor kwam in de vorige eeuw een grootscheepse jacht op gang van arme stropers die de inkomsten gebruikten om hun families te onderhouden. Het betekende alleen bijna het einde van de wilde olifanten. In de Romeinse tijd gebeurde hetzelfde. De olifanten die in Noord-Afrika voorkwamen zijn tijdens de Romeinse overheersing uitgestorven door de jacht naar ivoor.

Tegenwoordig is de handel in ivoor in veel landen geheel of gedeeltelijk verboden, maar helaas worden er nog steeds olifanten gedood voor de handel in het illegale circuit. Vooral in Azië betalen mensen nog steeds veel geld voor ivoor omdat het een statussymbool is. Gelukkig ontdekken steeds meer mensen in arme landen dat olifanten levend misschien wel veel meer waard zijn voor hun land door het toerisme en worden ze steeds beter beschermd.

Tot slot doden mensen olifanten omdat ze elkaar in de weg lopen. Doordat er steeds meer mensen komen, worden de natuurlijke leefgebieden en migratieroutes van de grote kolossen verstoord. Olifanten op hun beurt verwoesten soms de oogst en bouwwerken van mensen tijdens hun zoektocht naar voedsel en water. Olifanten in het nauw kunnen agressief worden waardoor ze soms uit zelfverdediging gedood worden. 

Spreekbeurt Olifanten

Hoe slim is een olifant?

Héél slim! De intelligentie van een olifant wordt gezien als een van de hoogste onder de dieren. Ze staan er om bekend dat ze kunnen leren, spelen en werktuigen gebruiken om problemen op te lossen. Ook de uitgebreide rouwrituelen en hoge mate van humor die olifanten laten zien, wijzen op een hoge intelligentie en ‘menselijke’ emoties. Het is daarnaast bekend dat olifanten zichzelf kunnen herkennen in een spiegel, wat er op wijst dat ze een zelfbewustzijn hebben. Tot slot hebben olifanten een ijzersterk geheugen. Zelfs na vele, vele jaren kunnen ze mensen, andere dieren en plaatsen herkennen. In Engeland zeggen ze niet voor niets: “An elephant never forgets.” (Een olifant vergeet nooit iets.)

Spreekbeurt Olifanten

Hoeveel kilometer loopt een olifant per dag?

Olifanten trekken over vaste routes op zoek naar voedsel en water. Daarbij kunnen ze wel 70 kilometer per dag afleggen. Deze routes noemen ze vaste migratieroutes die de jongere dieren weer leren van de matriarch. Zij geven kennis van tientallen tot misschien wel honderden jaren door aan hun nakomelingen. Als de matriarch of andere volwassen vrouwtjes kort achter elkaar gedood worden, verliest de kudde waardevolle kennis die hun overlevingskansen in tijden van droogte en voedselschaarste ernstig bedreigd.

Doordat olifanten altijd dezelfde routes kiezen, ontstaan olifantenpaden. Platgetreden paden waar weinig begroeiing is. Deze olifantenpaden spelen een belangrijke rol in het bestrijden van natuurbranden. Ze vormen een natuurlijke buffer waar het vuur minder tot geen kans krijgt en daardoor minder snel om zich heen kan grijpen. 

Spreekbeurt Olifanten

Hoe praten olifanten met elkaar?

Olifanten communiceren op verschillende manieren met elkaar. Ze ‘praten’ met elkaar door geluiden te maken en hebben zelfs vaste geluiden voor verschillende doeleinden. Zo herkennen onderzoekers die jarenlang de olifanten bestudeerden in het wild vaste geluiden die baby-olifantjes gebruiken als ze willen drinken, of die de matriarch gebruikt om de kudde samen te roepen. Bullen die de groep bezoeken worden weer op een andere manier ‘aangesproken’. Eén bekende onderzoekster van de wilde Afrikaanse olifanten, Joyce Poole, kan zelfs de geluiden nabootsen die de olifanten op hun beurt weer begrijpen. We kunnen dus wel stellen dat olifanten een vorm van taal hebben.

Een andere manier die olifanten gebruiken om te communiceren zijn trillingen en infrasone geluiden. Door hun gevoeligheid voor trillingen kunnen ze bijvoorbeeld een op hol slaande kudde die kilometers ver weg is voelen. Met hun strottenhoofd maken ze laagfrequente (infrasone) geluiden waarmee ze ook over kilometers afstand met elkaar kunnen communiceren.

Tot slot zijn er signalen dat bij olifanten telepathie – communicatie van emotie zonder aanraking of geluid - goed ontwikkeld is. Dit is alleen nooit volledig onderzocht. 

Spreekbeurt Olifanten

Hoe planten olifanten zich voort?

Vrouwtjes zijn na hun tiende levensjaar vruchtbaar en worden gemiddeld rond hun twaalfde tot veertiende levensjaar voor het eerst drachtig. Vruchtbare vrouwtjes kiezen vrijwel altijd voor de sterkste en grootste bul. Om te voorkomen dat alle vrouwtjes door dezelfde bul gedekt worden, hebben de mannetjes ook periodes waarin ze extra vruchtbaar, sterk en imponerend zijn. Deze periode noemen ze musth.

Tijdens de musth maakt het mannetje extra hormonen aan, waardoor hij zich nóg stoerder en mannelijker gaat gedragen. Andere mannetjes zijn daardoor op dat moment minder interessant voor de vrouwtjes en maken sneller een pas op de plaats. Als twee mannetjes tegelijkertijd in musth zijn, wordt het een ander verhaal. Dan kan het uitlopen op heftige gevechten waar de verliezer zelfs ernstig gewond of gedood kan worden. Soms intimideren oudere bullen jonge bullen zodanig dat deze niet eens in musth raken.

Vrouwtjes krijgen per keer één jong. De drachttijd duurt ongeveer 22 maanden bij de Afrikaanse olifant en 21 maanden bij de Indische olifant. Olifanten zijn zoogdieren die de eerste maanden alleen melk drinken bij hun moeder. Dit doen ze met hun mond en niet met hun slurf. Sterker nog: de eerste maanden vindt een baby-olifant die slurf maar een onhandig ding waar ze vaak over struikelen! De eerste levensjaren heeft een olifant veel aandacht nodig, in combinatie met de lange dracht krijgen olifantenvrouwtjes daarom maar één jong per vier jaar. Gelukkig krijgt moederolifant in een goed georganiseerde kudde veel hulp van tantes en oudere zussen. Dat hebben ze wel nodig met alle capriolen die jonge olifanten kunnen uithalen!